اينها ادامه القاعده در ايران هستند
مختار زارعي
در سفري که دو سال پيش به سنندج داشتم، مردان نسبتا جواني رادر پياده روها مي ديدم که لباسشان شبيه افغانيها بود؛ ‏ريش بلند داشتند و دسته دسته با هم در خيابان راه مي رفتند.يکدست، از کفش گرفته تا کلاه، سفيد پوش بودند. اول فکر ‏کردم مسافرند و از کشورهاي ديگر آمده اند؛ اما بعد که درباره آنها پرسيدم، فهميدم که مهمان نيستند و بيشترشان ‏کُردند و مردم سنندج آنها را "سلفي" خطاب مي کنند. اين بار که به سنندج رفتم، حضور "سلفي ها" چشمگيرتراز پيش ‏بود و همزمان در گوشه و کنارهم، بحثها پيرامون آنان بيشتر و جدي تر بود.ته همه حرفها از يک نگراني توام با ترس ‏حکايت داشت. ترس از نفوذ، موجوديت و قدرت يافتن "سلفي ها". ترسي شبيه ترس مردم عراق از القاعده.‏


اساسا ماهيت جريان "سلفي" چيست و چرا وجود آنها ايجاد نگراني کرده است؟ اين پرسش و پرسشهايي از اين دست ‏را با مختار زارعي، فعال دانشجويي ساکن سنندج که در اين زمينه تحقيقاتي انجام داده است، و بهزاد خوشحالي، ‏روزنامه نگار و نويسنده سنندجي در ميان گذاشته ايم.‏

مختار زارعي در گفتگو با روزمي گويد: جريان "سلفي" مجموعه اي از پيروان احياي اسلام بر طبق افکار "سلف ‏صالح" هستند. براساس راي اين گروهها، مسلمانان دو دسته اند: سلف و خلف. مسلمانان سلف، مسلمانان عصر پيغمبر ‏و شاگردان و اصحاب وي هستند و مسلمانان خلف هم جريانات بعد از پيامبر است. سلفي ها اعتقادشان اين است که ‏اسلام واقعي، اسلامي است که "سلف صالح" به آن اعتقاد داشته است؛ اين مباني انديشه آنان است، اما عملا در پروسه ‏اي تاريخي به دو شيوه بروز پيدا کرده اند: سلف جهادي و سلف غير جهادي؛ سلف غير جهادي در عمل اعتقاد ضعيفي ‏به جهاد دارند، اما جهاديها نظري عکس دارند. در هر دو جريان، اعتقاد به جهاد وجود دارد اما در مورد زمان و نحوه ‏جهاد با يکديگر اختلاف دارند. سلف جهادي در مصر فعال و "ايمن الظواهري" رهبر آنان بود. بعدها "بن لادن" و ‏گروههاي موسوم به عرب – افغاني، به دنبال حمله شوروي به افغانستان به جهاد پرداختند واعلام کردند که جهاد با ‏شوروي، اولويت مسلمانان است وبه اين ترتيب فرمان جهاد دادند. ‏

‏اين جريان چرا و از چه طريق به کردستان ايران رسيد؟
در جريان درست شدن سلف جهادي بالاخص در افغانستان، شماري از کردهاي عراقي به رهبريت "ملا کريکار" به ‏اين گروه، يعني گروه موسوم به عرب- افغاني پيوستند.[به اين لحاظ به آنها عرب-افغاني مي گفتند چون زبان رسمي ‏آنان عربي بود ودر کنار تاجيکها و افغانها و مليتهاي ديگر، عربها اکثريت داشتند.] حتي "ملا کريکار" و جريان ‏‏"حرکه اسلامي" در عراق به رهبريت "ملا عثمان"، از القاعده در جريان جنگ افغانستان حمايت مي کرد و به آنها ‏ياري مي رساند. آشنايي يا نقطه شروع همکاري کردهاي بنياد گرا با جريان سلفي از اينجا شروع شد. ارتباط کردهاي ‏بنياد گرا يا سلفي با جريان بنياد گرايي در جهان از افغانستان آغاز مي شود.وقتي جنگ افغانستان و شوروي تمام شد، ‏اعضاي کُرد القاعده به کردستان عراق باز گشتند، اين بازگشت مقارن بود با عقب نشيني بعثي ها از کردستان عراق. ‏لذا در مجموع با توجه به آزاديهايي که در کردستان وجود داشت، اين گروهها مجددا به سازماندهي خود پرداختند اما ‏اين بار سيستماتيک و پخته تر از قبل. بعد از آن با توجه به مرز مشترک کردستان عراق با ايران و روابط طايفه اي، ‏قومي، فرهنگي و تاريخي بين کردهاي ايران و عراق، و همچنين ارتباط علوم فقهي حوزه هاي کردستان ايران و ‏عراق، اين ارتباط با بخشي از کردهاي ايران در شهرهاي مرزي بانه، جوانرود و مريوان هم به وجود آمد و چون اين ‏جريان، جرياني مذهبي بود، فقهاي ايراني به راحتي به رفت و آمد بين دو منطقه پرداختند؛ بدون اينکه مرزها مانعي ‏جدي باشند.‏

‏اکنون شيوه سازماندهي "سلفي هاي جهادي" در ميان مردم ايران به چه شيوه اي است؟
‏"حرکه اسلامي" تشکيلاتي سياسي ونظامي بود که حتي مدتي با اتحاديه ميهني کردستان عراق هم درگير شدند وشهر ‏حلبجه را هم گرفتند. از طريق همين افراد بود که جريان سلف جهادي وارد ايران شد. به ويژه بعد از حمله آمريکا به ‏افغانستان و بعد هم به عراق، باز اين جريانات مذهبي تحت اين انديشه که مثلا بايد با کفر جنگيد، به رويارويي با آمريکا ‏پرداختند. اينبار نه شوروي بلکه آمريکا هدف قرار گرفت. "الزرقاوي" رهبر اين گروه در عراق بود و کردهايي که ‏جذب اين جريان شده بودند از الزرقاوي دستور مي گرفتند. افرادي مثل "دکتر عمر" هم که پزشکي عراقي و از ‏رهبران القاعده بود، در مريوان دستگير شد و الان هم در زندان مريوان است.در واقع مي توان از جريان سلفي جهادي، ‏به عنوان "القاعده ايران" ياد کرد.افرادي هم که با شاخه ايراني القاعده همکاري جدي داشتند اينها بودند: "حميد عالي"، ‏‏"ملا محمد علوي"، "ملا احمد"، "ابوعبدالله شافعي".‏

‎‎اين افراد از چه کانالي با القاعده پيوند خوردند و چه پيشينه اي دارند؟‏‎‎
‏"حميد عالي" مريواني است و در آغاز، عضو اخوان المسلمين بود و بعدها با القاعده آشنا شد و حتي با بن لادن و ‏الزرقاوي هم بيعت کرد؛ يا "ملا محمد علوي"، که متولد بوکان است، هم اکنون در سنندج از رهبران القاعده است. ملا ‏محمد علوي کسي است که جوانان يا کساني که تازه به القاعده مي پيوندند به نمايندگي از "بن لادن" با او در کردستان ‏بيعت مي کنند. يا "ملا احمد"، که البته اسمي مستعار است. اينها کردهاي ايراني هستند که با القاعده آشنا شده اند و الان ‏هم از رهبران القاعده در ايران هستند. "ابوعبدالله شافعي" هم که به "وريا رش" مشهور است و از لحاظ تشکيلاتي ‏تجربه زيادي دارد و در افغانستان جهاد کرده، رهبر نظامي اين گروه است.‏

‎‎چه عوامل ديگري براي فعاليت القاعده در ايران بستر ساز بوده اند؟‎ ‎
بستر و زمينه آن در کردستان ايران تا حدودي مهيا بوده است. چرا که دو جريان مذهبي "مکتب قرآن" يا پيروان ‏مرحوم مفتي زاده وهمچنين "اخوان المسلمين" قبلا در ايران فعاليت داشته اند. هر چند اخوان المسلمين از لحاظ رفتار ‏سياسي و نه از لحاظ انديشه سياسي کمي ميانه رو تر از القاعده است.اين دو جريان از لحاظ انديشه و فکر، زمينه ساز و ‏بستر ساز القاعده در ايران بوده اند. حتي "دکتر قرزاوي" که پدر معنوي و فکري اخوان المسلمين در جهان است، به ‏عمليات انتحاري مشروعيت داد و در اين باره فتوا صادر کرد.همه اينها از يکسو و حضور کردهايي مثل ملا محمد و ‏چندين نخبه مذهبي ديگر، براي نفوذ القاعده در ايران کافي بود. بيشتر افراد القاعده در ايران پيشتر با مکتب قرآني ها ‏واخوان المسلمين ارتباط داشته و از کلاسهاي آموزشي و ديني اين دو جريان برخاسته اند. هر چند همکاري مستقيم بين ‏مکتب قرآن و اخوان المسلمين با القاعده، مثلا ائتلاف يا اتحادي وجود ندارد؛ اما روحيه همکاري و پناه دادن به القاعده ‏در ميان همه آنها وجود دارد. مثلا کسي که با اخوان يا مکتب قران همفکري دارد، يک قدم تا جريان سلفي فاصله دارد ‏که اين يک قدم را هم معمولا به سادگي طي مي کنند.‏

‎‎چرا با همه اين موارد، جمهوري اسلامي برخوردي جدي و سخت براي مقابله با اين جريان افراطي در پيش ‏نمي گيرد؟‎ ‎
جمهوري اسلامي طبيعتا مي بايست با آنان برخورد کندو حساسيت به خرج دهد، اما اينطور نبوده. حتي عملا در ‏مساجدي مانند "قبا" و "جامع" سنندج، سي دي آنان در حاشيه پياده روها منتشر مي شود. تعقيب يا برخورد با اين ‏جريان براي جمهوري اسلامي، سخت نيست اما اينکه تسامحي در برابر اينها است، جاي تامل دارد. آنان در سي دي ‏هايشان مي گويند که اساسا، شيعه ها کافرند؛ يا با جسارت مي گويند رهبران جمهوري اسلامي کافر هستند و خطوط ‏قرمز را مي شکنند و بي باکانه از مشرک بودن و کافر بودن اهل تشيع سخن مي گويند.از جهاد مي گويند و اين و آن را ‏تهديد به مرگ مي کنند اما با اين وجود برخوردي جدي با آنها نمي شود و اين جاي سوال دارد.‏

‎‎سلفي هاي جهادي در دراز مدت چه خطراتي مي توانند داشته باشند؟‏‎ ‎
اساساموجوديت آنان خطرناک است.آنان معتقدند که از دو راه مي توان به خدا رسيد:يا از راه پلکان، يا از راه آسانسور ‏و مقصود آنان از آسانسور، همان عمليات انتحاري است. بعلاوه آنها معتقد به حقوق بشر نيستند و معتقدند انسان غير ‏مسلمان حق حيات ندارد و بايد کشته شود؛ بدون اينکه مشخص باشد معيار مسلمان بودن يا نبودن از ديدگاه آنان چيست. ‏اگر امروز تشخيص دهند که مثلا شما کافريد، حکم مرگ شما را صادر مي کنند. چندين بار ليست هايي منتشر کرده اند ‏که در آنها به اسامي افرادي اشاره شده که از ديدگاه آنان کافر هستند. حتي در دفتر حزب دموکرات کردستان عراق در ‏مريوان يک نفر را ترور کردند؛ يا مسئوليت يک رشته بمب گذاريهايي را که در سنندج شده بود اينها بر عهده گرفته ‏اند.مدتي قبل يکي از آنها با موتور سيکلت بمبي را حمل مي کرد تا در مکان نامشخصي آن را کار بگذارد اما موتور ‏سيکلتش منفجر شد و در اين ميان خود او کشته شد. از سوي ديگر مثلا خيابانهاي شش بهمن و ميدان اقبال سنندج تا ‏حدودي براي نسل جوان جذابيت دارد و جوانها براي قدم زدن به آنجا مي روند. اين جريان بنيادگرا و خطرناک چند ‏بار در اعلاميه هايي تذکر داده بودند که افرادي که به اين خيابانها مي روند به دليل نوع پوششان کافرند و تهديد به ‏مرگ شده بودند. جالب اينجاست که بمب گذاريهايي که در سنندج شده، منتسب به القاعده هستند اما چندين فعال مدني ‏سکولار به جرم دست داشتن در آنها بازداشت شده اند. آنها درمريوان، پاوه، جوانرود وبوکان و در برخي شهرهاي ‏ديگر فعاليت دارند. اساسا انديشه آنان تروريستي است.انديشه اي که به کشتن ديگري به دليل تفاوت فکر، اعتقاد دارد؛آن ‏هم براساس معياري يکسويه.در يکي از سي دي ها، آقاي حميد عالي مي گويد: انسان مسلمان بايد هميشه مسلح باشد.در ‏هر حال موجوديت آنان امنيت عمومي و ملي را تهديد مي کند.‏

‎‎پس به اين ترتيب راههاي مقابله با آنها کدامها هستند؟‏‎ ‎
اين جريانات فقط در فضاهاي غيردموکراتيک رشد مي کنند.هر چه جريانات مدني و دموکراتيک توسعه پيدا کنند، خود ‏به خود تضعيف مي شوند. ترويج و تبليغ دموکراسي در ميان مردم وظيفه فعالان مدني است و در نبود اين مفاهيم، اين ‏جريانات تندرو، شانس بيشتري براي رشد و نفوذ در ميان مردم دارند. از طرف ديگر، اين احتمال هم وجود دارد که ‏بخشي از حاکميت(و نه همه آن) معتقد باشند که در برهه اي از زمان منافعشان با اين گروهها در يک راستا باشد؛ مثلا ‏در جهت مقابله با آمريکا. اين را همه بايد بدانند که اين گروهها به سادگي به وجود مي آيند اما به سادگي از بين نمي ‏روند و تسامح و نرمش با آنان، يک شوخي خطرناک است.‏

‎‎مي دانيد که در روزهاي گذشته "ايوب گنجي" امام جماعت مسجد قباي سنندج بازداشت شده و برخي از ‏فعالان مدني از ارتباط و گرايش وي به جريانات افراطي سخن مي گويند. نظر شما چيست؟‎ ‎
آقاي گنجي کتابي دارد به نام "جهاد: و درآن کتاب آمده که جهاد، يگانه راه موفقيت و پيروزي مسلمانان است و بر روي ‏جلد کتابش هم تصوير چندين قبضه اسلحه ديده مي شود.وي به نوعي رابطه انديشه اي و تشکيلاتي با "سلفي هاي ‏جهادي" دارد. اينها حتي در نماز جماعت براي القاعده و بن لادن دعا مي کردند و رسما جنگ القاعده با امريکا را ‏جنگ اسلام و کفر معرفي مي نمودند. بازداشت آقاي گنجي و چند روحاني ديگر درروزهاي گذشته شايد به نوعي ‏تضعيف ارتباط جهادي ها با آن بخشي از حاکميت باشد که براي رويارويي با آمريکا از اين گروهها حمايت مي ‏کنند.مذاکره ايران و امريکا درباره وضع امنيتي عراق و تعهد لفظي ايران به استقرار آرامش در عراق، احتمالا از ‏دلايل به سردي گراييدن روابط بين اين دو طيف باشد.‏


اما نظر"بهزاد خوشحالي"، نويسنده و روزنامه نگار سنندجي چيست؟ از او هم در خصوص چرايي برخورد نکردن ‏جمهوري اسلامي با شاخه ايراني القاعده مي پرسيم. پاسخ مي دهد:‏

يکسري وجوه ايجابي و سلبي در اين ارتباط وجود دارند. وجه ايجابي اين است که حکومت به نوعي نمي خواهد جبهه ‏تازه اي عليه خودش بگشايد؛ آنهم جبهه اي از نوع اسلامي-مذهبي و ايدئولوژيک. اساسا سيستم براساس مباني ‏ايدئولوژيکي که براي خودش تعريف کرده، اگر زماني با اينها روبرو شود مجبور است وجه ايدئولوژيکش را کنار ‏بگذارد. مسئله ديگر اين است که افراطيون جناح راست در جمهوري اسلامي راحتتر با نئومحافظه کاران آمريکايي ‏وارد معامله مي شوند چون خط الرسم هر دوجناح يکي است.مشخصا براي ارتباط گروههاي تندروي سني با جمهوري ‏اسلامي هم مي توان اين استدلال را به ميان آورد. چرا که دربسياري موارد عملا همسو هستند؛ اگر چه آنها سني ‏افراطي هستند و دولت شيعه را در نقطه مقابل ايدئولوژي خود مي دانند.‏

اما بهزاد خوشحالي مانند بسياري از صاحبنظران ديگر، از بکارگيري يک تاکتيک از سوي جمهوري اسلامي سخن مي ‏گويد:نخست استفاده ابزاري از القاعده و در مراحل بعدي برخورد با آن.‏

وي مي گويد:سيستم فعلا مي تواند به عنوان ابزاري از آنها استفاده کند تا منافع امريکا را در منطقه به خطر بياندازد؛ ‏اما براساس نظر "فرانسوا توال" محقق فرانسوي، در کتاب "ژئوپولتيک شيعه"، جمهوري اسلامي براي رويارويي با ‏دشمنانش يکسري اولويت بندي دارد؛ دشمنان ايدئولوژيکش را در اولويتهاي آخرش قرار داده و الان بيشتر با جريانات ‏سياسي و اپوزيسيون درگير است. جرياناتي که بنيادهاي مشروعيت نظام جمهوري اسلامي را به رسميت نمي شناسند ‏وآنرا قبول ندارند. اگر توانست اولويتهاي نخست را مهار کند، در مراحل بعدي تلاش خواهد کرد که دشمنان ‏ايدولوژيکش را مهار کند. بعلاوه جمهوري اسلامي، اساسا ابزار و سلاحي ندارد که با سلفي ها و وهابيون روبرو ‏شود.فعلا تا اندازه اي سلفيها عليه مردمند و نه عليه حکومت. لذا در حال حاضر خطري جدي براي جمهوري اسلامي ‏ايجاد نکرده اند.‏

‎‎اما در صورتي که جمهوري اسلامي لازم ببيند، در آينده اين توان را خواهد داشت که با القاعده اي نيرومند ‏و سازمان يافته در داخل ايران مقابله کند؟‎ ‎
يکي از بحثها اين است که اين گروههاي اسلامي سني، از لحاظ ساختاري، باجريانات ديگر متفاوتند.يعني بي شکل ‏هستند و ساختاري نرم دارند واز قواعد سازماندهي کلاسيک استفاده نمي کنند. اتفاقا جمهوري اسلامي خود يکي از ‏مبدعين چنين ساختارهاي بي شکلي است. اما با اين وجود در آينده، برخورد با القاعده در داخل ايران کار آساني ‏نخواهد بود. ‏